Lang voordat Europese schepen de Atlantische Oceaan overstaken, was slavernij al een instelling die aanwezig was in tal van beschavingen van de wereld. Afrika, het Midden-Oosten, Azië en het Middellandse-Zeegebied hebben ervaren systemen van invang, verkoop en exploitatie van mensen. Transatlantische handel veranderde echter de omvang, organisatie en gevolgen van dit fenomeen. En de strijd voor afschaffing opende een ander hoofdstuk in de wereldgeschiedenis.

(Personeel: Internationaal / Geschiedenis en samenleving)

Er zijn hoofdstukken uit de geschiedenis die vaak vanuit één perspectief worden gepresenteerd. Slavernij is er een van. In het huidige openbare debat wordt het onderwerp vooral geassocieerd met het Europese kolonialisme, plantages in Amerika en het gedwongen transport van miljoenen Afrikanen over de Atlantische Oceaan.

Dit deel van de geschiedenis is echt, gedocumenteerd en uiterst belangrijk. Maar het is niet het begin van de slavernij, noch de hele geschiedenis ervan.

Duizenden jaren voor de opkomst van de grote Europese koloniale rijken, werden mensen gevangengenomen in oorlogen, veranderd in eigendom van andere mensen, verkocht, uitgebuit en vervoerd over aanzienlijke afstanden. De praktijk bestond in zeer verschillende samenlevingen, van verschillende continenten, zonder beperkt te zijn tot een bepaalde religie, ras of beschaving.

Om het fenomeen volledig te begrijpen, moeten we naar de geschiedenis kijken zonder handige selecties en zonder historische verantwoordelijkheid om te zetten in een collectieve beschuldiging tegen een bevolking.

1. Slavernij in de antieke wereld: duizenden jaren voor het Europese kolonialisme

Slavernij wordt bevestigd sinds de oudste gedocumenteerde beschavingen. In Mesopotamië registreerden juridische en economische documenten het bestaan van mensen die eigendom waren van anderen, hun verkoop en verschillende vormen van verplichte arbeid.

In het oude Egypte waren er tot slaaf gemaakte krijgsgevangenen, afhankelijke bedienden en mensen die gedwongen waren voor de autoriteiten te werken. Historici maken echter een belangrijk onderscheid tussen werkelijke slavernij en vormen van verplichte arbeid of dienstbaarheid. Faraonisch Egypte kan niet eenvoudig worden omschreven als een samenleving die volledig op slavernij is gebouwd.

In het oude Griekenland en Rome werd slavernij een belangrijk onderdeel van de economie en de sociale organisatie. Mensen konden worden gevangen in oorlogen, gekocht op gespecialiseerde markten of gereduceerd tot slaven in schulden en conflicten.

Rome heeft een uitgebreid serviel arbeidsuitbuitingsysteem ontwikkeld, waarbij slaven in huishoudens, landbouw, mijnen, werkplaatsen en administratie worden gebruikt.

Het fenomeen was echter niet beperkt tot het Middellandse-Zeebekken.

In China hebben verschillende dynastieën te maken gehad met slavernij en dienstbaarheidssystemen, en in Korea, de instelling genaamd stuk voor stuk Het werd bijzonder belangrijk tijdens de middeleeuwse dynastieën en tijdens de Joseon-dynastie. Mensen in deze categorie kunnen onderworpen zijn aan erfelijke verplichtingen en zeer ernstige vormen van afhankelijkheid.

Deze realiteiten tonen aan dat slavernij geen Europese uitvinding was, noch een instelling die specifiek is voor een enkel continent.

2. Afrika en Trans-Sahara commerciële netwerken

Afrika heeft een complexe geschiedenis van slavernij, voorafgaand aan zowel de trans-Atlantische handel als de Europese handelsuitbreiding.

In verschillende Afrikaanse samenlevingen waren er praktijken om gevangenen vast te leggen, slavernij in de nasleep van oorlogen, het verkopen van mensen en het gebruik van slaafse arbeid.

Met de ontwikkeling van de Trans-Sahara-handelsroutes werden deze praktijken onderdeel van economische netwerken die Sub-Sahara Afrika met Noord-Afrika en het Midden-Oosten verbond.

Afrikaanse kooplieden en tussenpersonen, lokale leiders en Noord-Afrikaanse kooplieden namen in verschillende periodes deel aan het vastleggen, vervoeren en commercialiseren van mensen.

Het is belangrijk erop te wijzen dat niet alle Afrikaanse samenlevingen op dezelfde manier deelnamen en dat Afrikanen niet alleen slachtoffers waren of alleen handelaren. Sommige gemeenschappen zijn betrokken geweest bij het veroveren en verkopen van andere bevolkingsgroepen, terwijl andere het slachtoffer zijn van invallen en oorlogen.

De routes staken de Sahara-woestijn over en verbond de gebieden van de Sahel en West-Afrika met de markten van het noorden van het continent. De vervoerde mensen werden gebruikt in huishoudens, landbouw, administratie, leger en andere economische activiteiten.

Deze handel was geen korte aflevering. Trans-Sahara netwerken zijn al eeuwenlang in bedrijf en de handel in personen ging door na de opkomst van het trans-Atlantische systeem.

De onderzoekers wijzen erop dat Afrikaanse slavernij moet worden begrepen door zijn regionale en historische diversiteit, niet door een enkele generaliserende formule.

3. Noord-Afrikaanse Corsairs en Europeanen omgevormd tot slaven

Een ander onvoldoende bekend hoofdstuk in het populaire debat is dat van het vastleggen en tot slaaf maken van Europeanen door de Corsairs in Noord-Afrika.

Vanaf de middeleeuwen en vooral in de 16e-18e eeuw vielen corsairs op die vanuit havens als Algiers, Tunis en Tripoli kustschepen en kustplaatsen in Europa aanvielen.

De gevangenen werden naar Noord-Afrika vervoerd en verkocht of gebruikt als slaven. Onder de slachtoffers waren zeelieden, vissers, kooplieden en inwoners van kustgemeenschappen. Gevangen vrouwen en kinderen werden ook blootgesteld aan slavernij.

Historici hebben invallen gedocumenteerd in sommige regio’s van Italië, Spanje, Frankrijk, Portugal, Griekenland, de mediterrane eilanden en zelfs in sommige delen van de Britse eilanden.

Onderzoek gepubliceerd door Mhamed Oaldi in de Oxford Research Encyclopedia of African History toont schattingen van tot 1,25 miljoen christelijke gevangenen in de Maghreb in 1530-1780.

Deze cijfers moeten worden behandeld als historische schattingen, niet als een exacte telling.

Het fenomeen was niet uitsluitend eenrichtingsverkeer: in de Middellandse Zee waren er ook vangsten en slavernijen van de Noord-Afrikanen door de Europese mogendheden en corsairs.

Deze geschiedenis is essentieel voor het begrijpen van de complexiteit van de betrekkingen tussen Europa en Noord-Afrika. Slavernij was geen eenvoudige relatie tussen een enkele groep slachtoffers en een enkele groep verantwoordelijken.

4. Transatlantische handel: de transformatie van slavernij in een economisch systeem van industriële verhoudingen

Vanaf de 15e eeuw opende de Europese maritieme expansie een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de menselijke handel.

Portugal was een van de pioniers van het trans-Atlantische vervoer van tot slaaf gemaakte Afrikanen, gevolgd door Spanje, Nederland, Engeland, Frankrijk en andere commerciële mogendheden.

Het systeem ontwikkelde zich in directe verbinding met de koloniale expansie en de plantage-economie van Amerika en het Caribisch gebied.

Suiker, tabak, koffie en later katoen zijn uiterst winstgevende producten geworden voor Europese economieën. Hun productie vereiste een groot personeelsbestand en de handelaren en plantage-eigenaren bouwden een exploitatiesysteem op gebaseerd op het transport en de dwangarbeid van miljoenen mensen.

In dit stadium heeft de slavenhandel een ongekende economische en logistieke dimensie gekregen. Gespecialiseerde schepen, commerciële bedrijven, financiële instellingen, maritieme verzekeringen, havens en koloniale infrastructuren zijn geïntegreerd in een internationaal mechanisme.

Groot-Brittannië werd een van de belangrijkste mogendheden van dit systeem, vooral tussen 1640 en 1807.

Volgens schattingen van de British National Archives werden ongeveer 3,1 miljoen Afrikanen vervoerd door Britse kooplieden, waarvan ongeveer 2,7 miljoen hun bestemming bereikten.

Maar het is belangrijk om de grote Britse verantwoordelijkheid niet te verwarren met het idee dat Groot-Brittannië de trans-Atlantische handel uitvond of dat het de enige macht was die erbij betrokken was. Portugal heeft in totaal meer tot slaaf gemaakte Afrikanen vervoerd dan het VK.

Ook was het systeem niet mogelijk zonder de deelname van Afrikaanse chauffeurs, handelaren en tussenpersonen die gevangenen aan de kustmarkten leverden, parallel met de invallen en invallen door Europeanen.

Deze realiteit doet niets af aan de verantwoordelijkheid van de Europese koloniale machten. Het verklaart echter vollediger het economische en politieke mechanisme van de trans-Atlantische handel.

5. Groot-Brittannië en het begin van een grote historische verandering

In de tweede helft van de 18e eeuw begon zich in Groot-Brittannië een georganiseerde beweging tegen de slavenhandel te ontwikkelen.

Er waren verschillende oorzaken: religieuze bewegingen, debatten over mensenrechten, druk van het maatschappelijk middenveld, de getuigenissen van voormalige slaven en de acties van degenen die tegen het koloniale systeem waren.

Belangrijke persoonlijkheden waren onder meer William Wilberforce, Thomas Clarkson, Granville Sharp en Olaudah Equiano, een voormalige slaaf die auteur werd en militant voor afschaffing.

Een belangrijke rol werd ook gespeeld door activisten van Afrikaanse afkomst, zoals Ottobah Cugoano en leden van de Sons of Africa Group.

Tegelijkertijd toonden de opstanden van de tot slaaf gemaakte bevolkingsgroepen in de koloniën aan dat vrijheid geen eenvoudige politieke concessie was, maar ook het resultaat van het verzet van degenen die in slavernij leefden.

De Haïtiaanse revolutie, die begon in 1791, was een van de belangrijkste gebeurtenissen uit deze periode. De opstand van de tot slaaf gemaakte bevolking van Saint-Domingue leidde in 1804 tot de onafhankelijkheid van Haïti.

In deze context nam het Britse parlement in 1807 de wet aan die de Britse slavenhandel verbood.

Het was een belangrijke historische beslissing, maar het betekende niet de onmiddellijke afschaffing van de slavernij in het Britse rijk. Dit werd wettelijk gemaakt door middel van de Slavernij Afschaffing Act van 1833, die in 1834 in de meeste betrokken gebieden in werking trad. Het systeem van de zogenaamde “leerlingen” die aan voormalige slaven werd opgelegd, ging door tot 1838.

6. Britse vloot en de strijd tegen internationale mensenhandel

Een van de belangrijkste elementen van de Britse bijdrage aan de afschaffing was marine-interventie.

Na het verbod op de Britse handel begon de Royal Navy met het volgen van de schepen die betrokken waren bij het illegale transport van tot slaaf gemaakte personen.

Het West-Afrikaanse squadron, een gespecialiseerde marine-eenheid, heeft operaties uitgevoerd in de Atlantische Oceaan, vooral voor de West-Afrikaanse kust.

Tussen 1808 en 1869 veroverde dit squadron meer dan 1.600 schepen die betrokken waren bij de illegale handel en droegen bij aan de vrijlating van ongeveer 150.000 Afrikanen.

Groot-Brittannië gebruikte ook diplomatieke instrumenten, internationale verdragen en druk op andere staten om het transport van tot slaaf gemaakte mensen te beperken.

Deze operaties speelden een belangrijke rol bij het verminderen van de trans-Atlantische handel, hoewel ze er niet in slaagden deze onmiddellijk te elimineren.

De handel ging voornamelijk door naar Brazilië en Cuba, en andere mogendheden handhaafden de slavernijsystemen decennia nadat de Britse wet was aangenomen.

7. Was Groot-Brittannië de eerste die de slavenhandel verbood?

Er moet onderscheid worden gemaakt voor een exacte historische presentatie.

Denemarken-Noorwegen aangenomen in 1792 een wet die de trans-Atlantische slavenhandel verbiedt onder de Deense vlag, met inwerkingtreding in 1803.

Groot-Brittannië nam in 1807 zijn eigen wet aan en werd een van de eerste grote commerciële bevoegdheden die de trans-Atlantische handel verbood en vervolgens een belangrijke rol op zich nam in de internationale toepassing van het verbod.

Maar noch de Deense noch de Britse beslissing betekende de onmiddellijke vrijlating van alle tot slaaf gemaakte mensen.

Bovendien zijn het verbod op handel en de afschaffing van de instelling van de slavernij twee verschillende historische gebeurtenissen.

In het Britse geval kwam de afschaffing van de slavernij in de meeste keizerlijke gebieden in 1834, en in andere gebieden van het rijk waren er uitzonderingen en vertragingen.

Daarom moet de Britse bijdrage worden erkend in zijn echte dimensie: wetgeving, politieke mobilisatie, diplomatie en marine-interventie.

Het zou echter niet eerlijk zijn om uitsluitend aan Groot-Brittannië de verdwijning van de slavernij toe te schrijven. Het verzet van de tot slaaf gemaakte rellen, de internationale abolitionistische bewegingen en de beslissingen van andere staten hebben ook bijgedragen aan dit proces.

8. Slavernij is niet van de wereld verdwenen

De wettelijke afschaffing van de slavernij heeft niet alle vormen van menselijke uitbuiting geëlimineerd.

Momenteel schatten de Internationale Arbeidsorganisatie, Walk Free en de International Organization for Migration dat in 2021 ongeveer 50 miljoen mensen in moderne slavernij leefden.

Hiervan waren ongeveer 28 miljoen slachtoffers van dwangarbeid, en 22 miljoen waren betrokken bij gedwongen huwelijken.

Deze schattingen laten zien dat het fenomeen blijft bestaan, zelfs als de hedendaagse vormen anders zijn dan de historische systemen van legaal eigendom van mensen.

Mensenhandel, seksuele uitbuiting, dwangarbeid, schuldendienst en uitbuiting van kinderen zijn kwesties die van invloed zijn op samenlevingen in alle regio’s van de wereld.

We kunnen dus niet zeggen dat de slavernij permanent is geëlimineerd. We kunnen zeggen dat het is veroordeeld en verboden in moderne wetten, maar het blijft bestaan in illegale en verborgen vormen.

Conclusie – Geschiedenis moet volledig worden gepresenteerd, niet selectief

De geschiedenis van de slavernij is veel ouder en complexer dan het verslag dat beperkt is tot de Europese koloniale expansie.

Het bestond in oude beschavingen, in Afrika, in het Midden-Oosten, in Azië en in Europa. Er waren slachtoffers van verschillende afkomst en populatie die, in verschillende historische periodes, deelnamen aan de invang, commercialisering en uitbuiting van andere mensen.

Transatlantische handel was een bijzonder breed en brutaal stadium, waarin de Europese mogendheden een internationaal economisch systeem opbouwden op basis van de dwangarbeid van miljoenen Afrikanen.

Groot-Brittannië speelde een centrale rol, zowel in de ontwikkeling van dit systeem als in de wetgevende en zeebeweging die de slavenhandel probeerde af te schaffen. Deze historische bijdrage moet worden erkend, zonder de eerdere verantwoordelijkheid van het Britse rijk of de bijdrage van andere mensen en naties aan de afschaffing te verbergen.

Maar misschien is de belangrijkste les een andere: de geschiedenis mag geen hulpmiddel zijn om collectieve identiteiten te rechtvaardigen, noch een selectieve catalogus van schuld.

Authentiek historisch onderwijs moet de documenten, feiten, context en verantwoordelijkheden van alle betrokken actoren presenteren.

We kunnen het verleden niet begrijpen als we ervoor kiezen om alleen de hoofdstukken te kennen die bij ons passen. En een samenleving die generaties wil die in staat zijn om onafhankelijk te denken, moet hen toegang geven tot de hele geschiedenis, inclusief die pagina’s die ongemakkelijk zijn voor elke beschaving.