Waarom verschilt de taal die in Hongarije wordt gesproken zo sterk van de talen van de buurlanden, en welke historische banden verbinden haar met bevolkingsgroepen in de buurt van het Oeralgebergte en de rivier de Ob?

In het hart van Europa, tussen landen waar Slavische, Germaanse en Romaanse talen overheersen, heeft Hongarije een opmerkelijk taalkundig kenmerk behouden. Het Hongaars behoort tot geen van deze taalfamilies, maar tot de Oeraalse taalfamilie. De nauwste taalkundige verwanten zijn twee talen die duizenden kilometers verderop in West-Siberië worden gesproken: het Chantisch en het Mansisch.
Het is een van de interessantste verhalen over de taalkundige diversiteit van Europa. Hoe is een taal met zulke verre wortels uiteindelijk in het Karpatenbekken terechtgekomen?
Een taaleiland in het midden van Europa
Wie de kaart van Midden-Europa bekijkt, ziet dat Hongarije omringd is door landen waarvan de belangrijkste talen Indo-Europees zijn. Slowaaks, Oekraïens, Roemeens, Servisch, Kroatisch, Sloveens en Duits behoren tot verschillende takken van de grote Indo-Europese taalfamilie.
Het Hongaars is anders. Het behoort tot de Oeraalse taalfamilie, die zich over een uitgestrekt gebied van Noord- en Oost-Europa tot Noord-Azië verspreidt.
Tot deze familie behoren onder meer het Fins, het Estisch, de Samische talen en verschillende talen die in Rusland worden gesproken. Het Hongaars ligt geografisch echter bijzonder ver van de overige Oeraalse taalgemeenschappen.
Momenteel spreken ongeveer 13 miljoen mensen Hongaars. De meesten wonen in Hongarije, maar er zijn ook grote Hongaarstalige gemeenschappen in Roemenië, Slowakije, Servië, Oekraïne en andere Europese landen.
Chantisch en Mansisch: de taalkundige verwanten in Siberië
Volgens de traditionele classificatie behoort het Hongaars tot de Oegrische tak van de Oeraalse taalfamilie, samen met het Chantisch en het Mansisch.
Deze twee talen worden gesproken in West-Siberië, in het stroomgebied van de rivier de Ob en haar zijrivieren. De Chantische en Mansische gemeenschappen wonen voornamelijk in gebieden van het huidige autonome district Chanto-Mansië in de Russische Federatie.
De geografische afstand tussen Hongarije en deze gebieden is aanzienlijk. Toch zijn de taalkundige verwantschappen belangrijk genoeg om het Hongaars, Chantisch en Mansisch gezamenlijk te bestuderen.
De precieze relatie tussen deze drie talen is overigens nog onderwerp van discussie in de moderne taalkunde. Volgens de traditionele classificatie behoren ze tot dezelfde Oegrische tak, maar sommige onderzoekers wijzen erop dat bepaalde overeenkomsten ook het gevolg kunnen zijn van langdurige historische contacten en niet uitsluitend van een rechtstreeks gemeenschappelijke taaloorsprong.
Met andere woorden: de verwantschap is reëel, maar de geschiedenis ervan is complexer dan een eenvoudig stamboomdiagram doet vermoeden.
Fins en Estisch: andere verwante talen van het Hongaars
Veel mensen kennen de verwantschap tussen het Hongaars, het Fins en het Estisch. Alle drie behoren tot de Oeraalse taalfamilie, maar in de gewone betekenis van het woord zijn het geen nauw verwante talen.
Het Fins en het Estisch behoren tot de Fins-Baltische tak, terwijl het Hongaars volgens de traditionele classificatie tot de Oegrische tak behoort.
Grammaticale overeenkomsten en bepaalde woordenschatelementen weerspiegelen een ver verleden van taalkundige verwantschap. Toch kan een Hongaarstalige niet zomaar Fins of Estisch verstaan, net zomin als een Roemeen zonder studie een verwante Romaanse taal kan begrijpen.
In de loop der eeuwen heeft elk van deze talen een eigen woordenschat en structuur ontwikkeld, beïnvloed door contacten met andere bevolkingsgroepen.
De weg van de Hongaren naar het Karpatenbekken
De taalkundige verwantschap leidt tot een andere vraag: waar kwamen de voorouders van de Hongaarse bevolking vandaan?
Historisch en taalkundig onderzoek situeert de verre oorsprong van de vroege Hongaars sprekende bevolkingsgroepen in het noordelijke deel van Eurazië, nabij de Oeral en West-Siberië. Later trokken deze groepen geleidelijk naar het westen en zuiden en kwamen ze in contact met talrijke bevolkingsgroepen van de Euraziatische steppen.
Deze contacten hebben belangrijke sporen in de taal achtergelaten. Het Hongaars heeft in de loop der tijd veel woorden overgenomen uit Turkse, Iraanse, Slavische en andere talen waarmee de sprekers in contact kwamen.
Voordat zij zich in het Karpatenbekken vestigden, trokken de Hongaarse groepen door verschillende gebieden van de Oost-Europese steppe. Een van de met deze periode verbonden gebieden is Etelköz, globaal gelegen tussen de rivieren Dnjepr, Dnjestr en Proet. De precieze locatie en datering blijven onderwerp van onderzoek.
Rond 895–896 begonnen de Hongaren het Karpatenbekken binnen te trekken. Dat gebeurde in verschillende fasen en was geen eenvoudige, eenmalige reis, maar een proces van migratie, militaire confrontaties, bondgenootschappen en geleidelijke vestiging van gemeenschappen.
Aan het begin van de tiende eeuw was hun aanwezigheid bepalend geworden voor de geschiedenis van de regio. In de daaropvolgende eeuwen ontstonden de politieke structuren die de basis vormden voor het Koninkrijk Hongarije.
Een woord dat door de geschiedenis reist: ‘paard’
Een van de interessante details uit het videomateriaal is de overeenkomst tussen het Hongaarse woord ló, dat ‘paard’ betekent, en vormen die in de Mansi- en Chantische talen voorkomen.
In sommige variëteiten van het Mansisch komt de vorm luw voor; in het Chantisch zijn vormen als law of loγ gedocumenteerd. Deze overeenkomsten zijn ook opgenomen in de etymologische databank Uralonet, samengesteld door onderzoekers van Oeraalse talen.
Er is wel een belangrijke kanttekening: de precieze oorsprong van deze woordgroep is nog niet definitief opgehelderd. Onderzoekers hebben verschillende verklaringen voorgesteld, waaronder de mogelijkheid dat de woorden zijn ontleend aan oudere talen waarmee de betrokken bevolkingsgroepen in contact kwamen.
De overeenkomst is dus reëel en interessant, maar mag niet worden voorgesteld als eenvoudig bewijs van een zekere gemeenschappelijke oorsprong.
Het belang van het paard in de geschiedenis van de bevolkingsgroepen van de Euraziatische steppen is daarentegen goed bekend. Veeteelt, mobiliteit en contacten tussen gemeenschappen speelden een belangrijke rol bij de vorming van samenlevingen die bijdroegen aan de migraties naar Midden-Europa.
Een taal die het verhaal van een ouder Europa vertelt
Het Hongaars laat zien dat de geschiedenis van Europa niet uitsluitend aan de hand van de huidige grenzen kan worden begrepen. Talen bewaren sporen van migraties, ontmoetingen en uiteengaan die plaatsvonden lang voordat de moderne staten ontstonden.
Vandaag kan een inwoner van Boedapest een taal spreken die taalkundig verwant is aan talen van bevolkingsgroepen in West-Siberië, terwijl zijn buren talen spreken die tot heel andere taalfamilies behoren.
Het is een bijzonder voorbeeld van hoe de geschiedenis van mensen blijft voortleven in hun woordenschat, grammatica en culturele identiteit.
Misschien is dit wel de interessantste les: de huidige geografie vertelt niet altijd het volledige verhaal van een taal. Om haar oorsprong te ontdekken, moeten we soms ver voorbij de grenzen kijken van het land waar ze vandaag wordt gesproken.







Leave a Reply