We hebben geleerd te leven van geld dat van anderen komt. We zijn vergeten dat een land wordt opgebouwd met fabrieken, tractoren, werkende handen en mensen die uitvinden. Niet met projecten die worden geschreven om te worden goedgekeurd, maar met dingen die worden gemaakt om te worden gebruikt. Al 35 jaar investeert Roemenië niet meer in zichzelf. En vandaag, als we om ons heen kijken, zien we een land dat in de rij staat.

(Redactie: Roemenië / Opinie & Economie) – Redactioneel van Cristin Tomeci

Laten we tot het einde eerlijk zijn, zonder de buren, Brussel, de tijd waarin we leven, de communisten, de Amerikanen of wie we verder ook maar willen de schuld te geven. Het probleem van Roemenië is niet dat het geen Europees geld heeft. Het probleem is dat het heeft geleerd te wachten. Het heeft geleerd dat vragen gemakkelijker is dan doen. Het heeft geleerd dat het eenvoudiger is een project te schrijven om financiering te krijgen dan een product, een fabriek, een boerderij of een merk op te bouwen.

We zijn een land geworden dat leeft van Europese fondsen. Begrijp me niet verkeerd: Europees geld is geen slechte zaak. Het is een enorme kans en Roemenië heeft het nodig. Maar wat er is gebeurd, is iets anders. Europese fondsen zijn niet gebruikt als instrument voor ontwikkeling, maar als vervanging van ontwikkeling. In plaats van erop voort te bouwen, hebben we in hun plaats gebouwd. In plaats van te produceren, hebben we geleerd aanvragen te schrijven. In plaats van in de industrie te investeren, hebben we geïnvesteerd in advieskantoren, bedrijven die financieringsaanvragen schrijven en tussenpersonen die een percentage van elk goedgekeurd project ontvangen.

De Roemeense industrie: een herinnering uit de schoolboeken

Wie een leerboek economische geografie uit de jaren tachtig openslaat, vindt daarin een Roemenië dat tractoren produceerde in Brașov, ARO-terreinwagens in Câmpulung, locomotieven in Craiova, buizen in Roman, motoren in Timișoara, huishoudtoestellen in Galați en meubels in Târgu Mureș. Het was geen perfecte economie, verre van. Maar het was een economie die produceerde. Er waren fabrieken, geschoolde arbeiders, vakscholen die vakmensen opleidden en een arbeidscultuur die van vader op zoon werd doorgegeven.

Vandaag staan in diezelfde steden veel fabriekshallen leeg, verroest, voor bijna niets verkocht of afgebroken. En waar nog wordt geproduceerd, gebeurt dat meestal met oude machines en verouderde technologieën, voor de markt van anderen. We hebben geen Roemeense tractoren meer, geen Roemeense vrachtwagens en geen Roemeense elektronica. We hebben alleen nog assemblage – en zelfs die is niet meer volledig van ons.

Ik heb Duitsland gezien. Ik dacht dat wij zoals Duitsland zouden worden. Daarna zag ik hoe we ons eigen land zelf beroofden.

Na de Revolutie van 1989 was mijn eerste reis naar het Westen een reis naar Duitsland. Ik wilde met eigen ogen zien en leren hoe het daar werd aangepakt, hoe mensen werkten, hoe een echte fabriek eruitzag en hoe een functionerende economie werkte. Een Duitse vriendenfamilie ontving mij met een gastvrijheid die ik nooit zal vergeten. Ze lieten mij in het kort West-Duitsland zien – genoeg om een beeld te krijgen. En dat kreeg ik.

Ze lieten mij schone fabrieken zien, onberispelijke wegen, goed gevulde winkels en mensen die wisten wat ze moesten doen. Ik zag wat het betekende om in een land te leven dat werk en zijn mensen respecteert. En eerlijk gezegd voelde ik mij klein. Maar niet wanhopig. Want ik had toen een vertrouwen dat ik me vandaag nauwelijks nog kan herinneren: ik geloofde dat wij daar ook zouden komen. Snel.

Ik zei tegen mijn gastheren: “Jullie zullen zien. Roemenië zal over een paar jaar net als Duitsland zijn. We hebben alles. We hebben industrie, we hebben landbouw, we bouwen zelf vliegtuigen, we bouwen vrachtwagens, we bouwen alles wat we nodig hebben.”

Ik had gelijk over het potentieel. We hadden alles wat we nodig hadden. De fout lag niet bij mij, maar bij degenen die, in plaats van op te bouwen, vernietigden. Want toen ik thuiskwam, waren veel fabrieken die ik in de schoolboeken had gezien al “geprivatiseerd”. En met “geprivatiseerd” bedoel ik niet verkocht aan serieuze investeerders, maar gestolen. Gewoon gestolen.

Het systeem van de “papiertjes”: de meest gewone vorm van toegedekte diefstal

De waanzin begon met de “liberalisering” van de fabrieken en de verkoop ervan aan de mensen die er werkten – aan de werkende bevolking, zo werd gezegd. Het klonk mooi. In werkelijkheid bleef het een communistisch systeem, maar met een ander gezicht. In plaats van te worden verkocht voor geld, echt geld dat naar de staat zou gaan en weer in investeringen zou terugvloeien, werden de fabrieken verkocht voor papiertjes. Coupons zonder echte waarde, waarvan veel mensen niet eens wisten wat ze ermee moesten doen. De gewone arbeider werd opnieuw voorgelogen en bestolen…

En degenen die snel begrepen wat er gebeurde – de zogenaamde “ondernemers”, maar in werkelijkheid oplichters met connecties en lef – verzamelden deze papiertjes voor bijna niets bij arbeiders, soms voor een fles wodka of loze beloften, en werden eigenaar van complete combinaten, fabrieken en industriële bedrijven.

Het waren geen mensen die wisten hoe ze moesten produceren. Het waren geen mensen die wilden produceren. Het waren mensen die wilden verkopen. En ze verkochten. Ze verkochten alles wat verkocht kon worden – machines, hallen, grond – en lieten lege skeletten achter, voormalige trots van de Roemeense industrie. Zelfs vandaag laten jullie je nog misleiden door de slogan dat buitenlanders jullie hebben bestolen…

De fabrieken die verdwenen

Roman Brașov, producent van zware vrachtwagens, onderging hetzelfde lot. De locomotieffabriek van Craiova, Electronica, Tehnoton, Autobuzul București – allemaal werden ze opgeslokt door hetzelfde systeem van papiertjes en verkopen onder elkaar.

Het was geen privatisering. Het was gelegaliseerde roof. En de staat, die deze strategische activa had moeten beschermen, keek weg. Sterker nog, hij moedigde de fraude aan. Ook de ambtenaren die de documenten ondertekenden hadden hun eigen belangen. Zo veranderden we van een land dat vliegtuigen, vrachtwagens, tractoren, locomotieven, huishoudtoestellen en meubels produceerde in een land dat bijna alles invoert.

Ik vertrok naar Duitsland vol hoop. Ik kwam thuis en vond de fabrieken in handen van dieven. Sindsdien is “hoop” een woord dat we steeds minder gebruiken. Want we hebben weinig meer om op te hopen als we niet opnieuw opbouwen wat we hebben laten stelen.

Wanneer werd de laatste strategische investering in het land gedaan?

Vraag jezelf eerlijk af: wat is de laatste grote fabriek die van nul af aan in Roemenië werd gebouwd? Wat is het laatste grote industriecomplex dat in de afgelopen 30 jaar werd geopend? Wat is de laatste volledige industriële keten, van grondstof tot eindproduct, die we hebben opgebouwd? We vinden geen antwoord omdat het er niet is. We hebben niet gebouwd. We hebben verkocht. We hebben concessies verleend. We hebben geïmporteerd.

We zijn zelfs dingen gaan importeren die we zonder problemen zelf zouden kunnen produceren: groenten, fruit, vlees, zuivel, meubels, kleding en huishoudelijke producten. Waarom? Omdat de binnenlandse productie werd opgegeven en degenen die haar hadden kunnen herstarten werden ontmoedigd door bureaucratie, gebrek aan voorspelbaarheid, belastingen die van de ene dag op de andere veranderen en een binnenlandse markt die gewend is goedkoop in te kopen via import van buiten de EU.

Landbouw: 50 jaar achterop, met dezelfde tractoren

Hier, beste lezers, is de pijn het grootst. De Roemeense landbouw ziet er vandaag uit zoals 50 jaar geleden, misschien nog slechter. We hebben honderdduizenden kleine boerderijen, de meeste voor eigen gebruik, met gemiddeld enkele hectares. We hebben geen grootschalige irrigatie – van de miljoenen hectaren akkerland wordt slechts een uiterst klein deel geïrrigeerd. We hebben geen moderne opslag. We hebben geen verwerkingsketens die waarde toevoegen. We hebben geen particuliere producentencoöperaties waarmee kleine boeren onder behoorlijke voorwaarden kunnen verkopen.

En de staat heeft, in plaats van massaal te investeren in irrigatie, plattelandsinfrastructuur, inzamelcentra, slachthuizen, verwerking en landbouwonderwijs, genoegen genomen met hectaresteun – geld dat vaak ook bij grootgrondbezitters terechtkomt, terwijl de kleinschalige productie langzaam sterft.

Een economie die leeft van lonen die “naar huis” worden gestuurd

Een ander teken van deze werkelijkheid is onze groeiende afhankelijkheid van geld dat door Roemenen in de diaspora naar huis wordt gestuurd. Jaarlijks komen er miljarden euro’s het land binnen uit het werk van Roemenen in het buitenland. Dat geld is voor veel gezinnen van levensbelang. Maar tegelijkertijd is het het bewijs dat het niet is gelukt om thuis goedbetaalde banen te creëren. In plaats van producten te produceren en uit te voeren, exporteren we goedkope arbeidskracht en importeren we geld. Het is een vicieuze cirkel die niet eeuwig kan voortduren.

Wat moeten we doen?

We zijn hier gekomen door een gebrek aan visie, niet door een gebrek aan middelen. Roemenië heeft middelen: land, water, bossen, intelligente mensen, een goede geografische ligging, toegang tot de Zwarte Zee en een binnenlandse markt van 19 miljoen mensen. Wat ontbreekt is politieke wil en een langetermijnplan.

We hebben nodig:

1. Een nationale industriële en technologische strategie om gebieden met industriële traditie opnieuw te industrialiseren met de nieuwste schone technologieën – niet op papier, maar met geld, belastingvrijstellingen, infrastructuur en vakscholen die arbeidskrachten opleiden.
2. Massale investeringen in irrigatie en moderne technologische landbouw – niet alleen subsidies, maar echte, werkende systemen.
3. Minder bureaucratie voor producenten – Straf degenen die willen produceren niet, maar help hen.
4. Een voorspelbaar fiscaal kader – investeerders hebben geen gunsten nodig, maar voorspelbaarheid.
5. Een nationaal plan om de productie terug naar huis te halen – zodat we niet langer alleen een afzetmarkt voor anderen zijn.

De vraag die ik u stel, beste lezers

Nu, aan het einde, vraag ik u rechtstreeks: kunt u zich herinneren wanneer u voor het laatst iemand met een concrete oplossing voor een echt probleem hebt horen komen? Geen kritiek. Geen beschuldiging. Geen straatprotest. Geen klappen met een stok, knuppel, stroomstootwapen of traangas. Een oplossing. Eén enkele. Eenvoudig. Toepasbaar. Die werkelijk iets oplost.

Iedereen bekritiseert. Iedereen gaat de straat op. Iedereen wijst met de vinger. Iedereen weet wat er fout is. Maar niemand komt met een oplossing. En eigenlijk kan niemand met een snelle oplossing komen, omdat het systeem zo overgecentraliseerd is dat geen enkele beslissing lokaal kan worden genomen. Niemand kan iets doen zonder toestemming uit Boekarest.

Ik geef u een voorbeeld dat banaal kan lijken, maar alles zegt: een burgemeester kan geen markt bouwen op grond die van de lokale gemeenschap is zonder toestemming uit Boekarest te vragen. Een burgemeester. Gemeenschapsgrond. Iets dat enorm nuttig is voor de gemeenschap. En toch moet hij “aan het centrum” vragen. Want de economie is overgecentraliseerd. De politiek is overgecentraliseerd. En lokale onafhankelijkheid – die snelle oplossingen mogelijk zou maken, aangepast aan de echte behoeften – bestaat niet.

Daarom heeft Roemenië niet alleen oplossingen nodig. Het heeft de macht nodig om ze toe te passen. Het heeft echte decentralisatie nodig, lokale autonomie, een hervorming van het territoriale bestuur en mensen die ter plaatse zelf kunnen beslissen wat het beste is voor hun gemeenschap, zonder op een bevel uit Boekarest te wachten. Zonder dat zullen alle oplossingen die we vinden op papier blijven staan. En we zullen blijven bekritiseren, de straat op gaan en met stokken slaan – zonder iets op te lossen.

Cristin Tomeci